Als blijven pijnlijk is, maar weggaan ook

Waarom blijven sommige vrouwen bij hun partner na stelselmatige mishandelingen? Omdat ze een traumatisch verleden met zich meetorsen, zegt de Italiaanse psycholoog Erica Pugliese, die vrouwen hiervoor behandelt. Dat is victim blaming, zeggen vrouwenorganisaties.

Het is voor het eerst dat ze er zo openlijk over praat. Erover schrijven gaat haar een stuk makkelijker af dan spreken, zegt psycholoog Erica Pugliese (44) met een wankele stem. "Het voelt heel kwetsbaar."

Ze had net een studie afgerond in Rome toen ze een verkeerde man tegen het lijf liep en gevangen raakte in een destructieve relatie, zegt de Italiaanse, die sinds drie jaar onderzoek doet naar partnergeweld aan de Universiteit van Amsterdam. "Al snel bekroop me het gevoel dat deze man niet goed voor me was. Na een jaar begonnen de mishandelingen. Ik at nog maar weinig en viel vijftien kilo af. Ik ken mezelf als een stevige persoonlijkheid, maar in die relatie was ik ontzettend broos en onzeker."

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) krijgt bijna een op de vijf vrouwen (15-49 jaar) in Nederland minstens één keer in hun leven te maken met seksueel of fysiek geweld. Een op de twintig maakt dat vaker mee, in ieder geval in het afgelopen jaar nog. Deze cijfers liggen waarschijnlijk hoger, waarschuwt de WHO, omdat lang niet alle vrouwen aangifte doen.

Familie en vrienden van Pugliese begonnen zich vanwege de blauwe plekken steeds meer zorgen om te maken. "Het was een gevaarlijke relatie, die fataal had kunnen aflopen. En wat iedereen in mijn omgeving zich afvroeg: waarom ging ik niet voorgoed bij hem weg? Ik ben tig keer vertrokken, maar steeds weer teruggekeerd. Het leek alsof ik aan hem vastgelijmd zat. Waarom liet ik me keer op keer mishandelen?"

Om die vraag te beantwoorden dook Pugliese in de vakliteratuur, maar daar vond ze geen antwoorden. Ondertussen behandelde ze vrouwen, kreeg ze meer zicht op het probleem en kon ze data verzamelen. Daaruit volgde een theorie, een psychologische test en een behandeling, die ze beschrijft in haar onlangs verschenen boek Gevangen in een gewelddadige relatie.

Het is een Nederlandse vertaling van het Italiaanse origineel uit 2024. De psychologische test, waar veel vraag naar is in het buitenland, wordt nu vertaald in onder meer het Engels, Russisch, Portugees, Farsi en Hindi.

Het boek is bedoeld voor psychotherapeuten en voor iedereen die ooit in een gevaarlijke relatie zat. "Denk niet dat het vooral vrouwen betreft uit lage sociaal-economische milieus of laag opgeleiden. Het kan net zo goed een hoogleraar overkomen."

Vertrek nou toch gewoon, roepen familie en vrienden steevast. Maar het probleem ligt dieper, betoogt Pugliese. Deze vrouwen lijden volgens haar aan een complexe aandoening, die ze pathologische affectieve afhankelijkheid noemt.

Wat houdt dat in?

"Deze vrouwen worstelen met een innerlijk conflict: ze willen zichzelf redden én de relatie. En dat kan niet, waardoor ze emotioneel klem komen te zitten. Blijven is pijnlijk, weggaan ook. Het is een dilemma waar ze niet uit komen."

Waarom is weggaan zo pijnlijk?

"De kiem van het conflict ligt in de kindertijd. Veel van deze vrouwen komen uit disfunctionele gezinnen en kampen met ernstige trauma's. Ze zijn door hun ouders mishandeld, verwaarloosd of niet gewaardeerd, en daarmee verstoken gebleven van de belangrijkste behoeften in het leven: liefde, erkenning en veiligheid. Dat is wat ze vervolgens zoeken in een relatie, maar dat doen ze dus bij de verkeerde mannen."

Je zou verwachten dat deze vrouwen zich aangetrokken voelen tot mannen die wél kunnen voorzien in hun behoeften.

"Nee, psychologisch werkt het zo niet. Als je een emotionele leegte voelt in je leven, wil je dat die alsnog wordt gevuld. Maar niet door een willekeurige man, maar door eentje die lijkt op je vader, omdat die tekort is geschoten. Door zo'n partner wil je geliefd en gewaardeerd worden, maar dat gebeurt niet. Toch houdt dat verlangen veel vrouwen gevangen in de relatie. Weggaan betekent dat ze de kans op liefde en waardering opgeven. Daar willen ze niet aan."

Hoeveel mensen voldoen aan de criteria van pathologische affectieve afhankelijkheid?

"In een Italiaans experiment met zevenhonderd vrouwen die partnergeweld ervoeren, vertoonde 40 procent een vorm van pathologische afhankelijkheid. Het is een belangrijke risicofactor voor uxoricide ofwel partnerdoding, vooral vanaf het moment dat vrouwen vertrekken en weer terugkeren naar hun partner. In het daaropvolgende jaar stijgt het risico op geweld en moord aanzienlijk."

Hoe kan dat?

"Veel vrouwen keren terug, omdat hun mannen dreigen met suïcide of beloven dat ze hun leven beteren. Zelf hopen ze dat hun verlangens alsnog worden vervuld. Tragisch genoeg start al snel een nieuwe cyclus van geweld, en nu heftiger."

U heeft als eerste een behandeling ontworpen waarin deze vrouwen hun pijnlijke verleden herschrijven. Hoe gaat dat?

"Allereerst is het voor een therapeut van belang om uit te zoeken of de patiënt zich in een levensbedreigende situatie bevindt. Zo niet, dan kan de behandeling beginnen. Die staat bekend als imaginaire rescripting en wordt meestal ingezet bij traumagerelateerde aandoeningen. Ik heb het protocol aangepast voor vrouwen in gewelddadige relaties. Eerst diept de cliënt, net als bij EMDR, een traumatisch voorval uit de kindertijd op en herbeleeft dat. Daarna geeft de cliënt, aanvankelijk met hulp van de therapeut, een nieuwe positieve betekenis aan die herinnering. Vooral met het oog op de onvervulde behoeften."

Kunt u een voorbeeld geven?

"Een vrouw haalt zich een zware mishandeling voor de geest, waarna ik als behandelaar in de scène stap en eis dat de vader daarmee stopt. Zo creëer ik een veilige situatie. In latere sessies neemt de cliënt het heft in eigen hand en zegt tegen haar vader wat ze als kind niet kon. Dat ze niet gediend is van zijn klappen, en dat ze behoefte heeft aan zijn liefde en aandacht. Zo richt ze zich aan het eind van de in totaal twaalf sessies ook naar haar partner, die ze op die manier achter zich laat. Niet rationeel, maar emotioneel. Dat maakt het verschil."

Benoemt u ook uw eigen ervaringen?

"Als een cliënt blijft volhouden dat ik er niets van snap, dan vertel ik dat ik hetzelfde heb meegemaakt. Dat werkt. Ze zien me dan niet meer als die perfecte vrouw met die perfecte baan en dat perfecte gezinnetje, maar als iemand die weet waar het over gaat, die zelf heeft moeten vechten voor haar leven. Nadat ik vertrokken was, stalkte mijn ex me zo ernstig dat ik me niet meer veilig voelde in Italië. Ik ben toen naar Frankrijk gevlucht, waar ik ben begonnen met mijn studie naar pathologische affectieve afhankelijkheid."

Hoe effectief is de behandeling?

"Als psychotherapeut heb ik meer dan honderd vrouwen behandeld en niemand van hen is in het jaar daarna teruggekeerd naar hun ex. Op dit moment lopen er twee, veelbelovende studies. In één daarvan hebben achttien proefpersonen het rescripting-protocol doorlopen en ook van hen heeft nog niemand zich bedacht. Deze studie heet Should I stay or should I go en wordt gesteund door onderzoeksfinancier Stichting Achmea Slachtoffer en Samenleving (SASS). Het onderzoek wordt kosteloos uitgevoerd door Sterk Huis, een hulporganisatie die de pathologische afhankelijkheid eerder al herkende bij hun cliënten."

Achttien proefpersonen is een kleine populatie.

"Klopt, we moeten nog veel meer data verzamelen, maar een omvangrijke studie op poten zetten, kost een hoop geld. We zijn nu bezig om dat bij elkaar te krijgen. Dat blijkt niet makkelijk."

Critici zullen u betichten van victim blaming. De vrouwen hebben volgens u een probleem, zíj moeten veranderen, terwijl de mannen erop los slaan.

"In Italië en Nederland heerst veel weerstand tegen mijn project, afkomstig van vrouwenorganisaties maar ook van onderzoeksfondsen. Ze vinden dat je de schijnwerper moet richten op de mannen, omdat zij als enigen verantwoordelijk zijn voor hun gewelddadige gedrag. Mee eens, zij zijn verantwoordelijk, maar tegelijk vind ik dat je de vrouwen niet aan hun lot moet overlaten."

Want?

"De meesten zijn zwaar ongelukkig, getekend door jeugdtrauma's en doordat ze hun leven lang van de ene gewelddadige relatie in de andere zijn gevallen. Pas in therapie begrijpen ze dat dit gedragspatroon voortvloeit uit hun traumatische verleden en dat ze zich daarvoor niet hoeven te schamen, zichzelf niet hoeven te veroordelen. Dat voelt als een enorme opluchting. Aan het eind van de rit zijn deze vrouwen in staat om het verwoestende patroon te doorbreken, om nieuwe partnerkeuzes te maken, om hun leven in te richten zoals ze dat zelf willen."

In hoeverre kan psychotherapie partnergeweld terugdringen?

"Psychologische hulp draagt bij aan de oplossing. Partnergeweld is een multidimensioneel vraagstuk met culturele, sociale en economische aspecten. Denk aan de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen, de economische afhankelijkheid van vrouwen, en de culturele vooroordelen. In de streek waar ik vandaan kom, in de hiel van de laars, is het nog steeds geaccepteerd dat mannen geweld gebruiken tegen vrouwen. 'Ach, je moet ze nemen zoals ze zijn', heet het dan. Niet dus. Na publicatie van mijn boek is meer en meer tot me doorgedrongen dat deze mannen evengoed lijden aan pathologische affectieve afhankelijkheid."

In welke zin?

"Ook zij groeiden op in ongezonde gezinnen en ontbeerden liefde en waardering, maar dat resulteert bij hen in ander soort gedrag. In mishandeling, vernedering en controle. Een vrouw die bij hem vertrekt, activeert de pijnlijke verwaarlozing, zoals hij die vroeger ervoer. Ook mannen zijn gebaat bij psychotherapie."

Gaat u ze ook behandelen?

"Dat doe ik al, zowel mannen die slachtoffer zijn als de daders. Als psycholoog is het niet aan mij om mensen te veroordelen. Ik wil ze helpen. Dat is mijn missie."