"We moeten psychopaten levenslang opsluiten"

Kun je Dexter op straat tegen het lijf lopen? Bestaat Hannibal Lecter? Anders gezegd: lijken de psychopaten in films op de moordenaars in de gevangenissen? Forensisch psychiater Samuël Leistedt, die menig psychopaat sprak, schreef er een boek over.

Edgard: een huurmoordenaar die een groot aantal slachtoffers heeft gemaakt, een hoffelijke man met een woede die doorklinkt in zijn stem. Jeanne: een intelligente vrouw die heeft meegewerkt aan groepsverkrachtingen door vrouwen te lokken en uit te leveren aan een verkrachtersbende; ze is vervolgd voor ontvoering, marteling en onmenselijke vernederingen. 

Michel: een jongeman die een zwangere vrouw in de stad heeft bedreigd met een mes, haar ter plekke dwong tot seksuele handelingen en daarna op het punt stond om haar van een brug te gooien. Iets wat omstanders op de valreep konden voorkomen.

Zie hier een kleine greep uit de moordenaars en psychopaten die de Belgische forensisch psychiater en onderzoeker Samuël Leistedt heeft opgezocht in de gevangenis. Zoals Clarice Starling (Jodie Foster) in Silence of the lambs houdt Leistedt lange gesprekken met deze gedetineerden, meestal als onafhankelijk deskundige die de toerekeningsvatbaarheid van verdachten in kaart brengt. Pleegden ze het delict bij hun volle verstand of waren ze op dat moment in de ban van een psychiatrische stoornis? Verloren ze misschien het contact met de werkelijkheid, zoals in een psychose kan gebeuren?

Edgard, Jeanne en Michel figureren in het boek Bestaat Hannibal Lecter ook in het echt?, dat Leistedt onlangs uitbracht. Daarin vergelijkt hij de verdachten die hij kent uit de gevangenis met de seriemoordenaars en psychopaten in films die zonder wroeging iemand uit de weg ruimen. Hoe geloofwaardig is Dexter Morgan of Mr. Ripley dan nog?

Necrofilie

Zolang Leistedt zich kan herinneren, voelt hij zich aangetrokken tot schurken. “Als kind al vond ik helden vervelend”, zegt hij al beeldbellend vanuit Baudour, een dorp dicht bij de Franse grens. “In films en boeken zijn de schurken psychologisch gezien veel spannender, hebben karakterologisch meer reliëf. Een van mijn favoriete slechteriken was Darth Vader uit Star Wars, eigenlijk meer een slachtoffer dan een dader, maar dat had ik als tiener niet in de gaten.”

Zijn voorliefde voor the bad guy leidde in 2013 tot een wetenschappelijke publicatie over psychopaten in films en in het echte leven. Niet op een obscure website, maar in het gezaghebbende Amerikaans vakblad Journal of forensic science. “De aandacht die het kreeg was overweldigend. Ik ontving duizenden e-mails van journalisten en filmliefhebbers van over de hele wereld. In een map bewaar ik alle interviews die ik heb gegeven, tot aan de The New York times aan toe.”

In het wetenschappelijke artikel laat Leistedt zien hoe psychopaten in films steeds geloofwaardiger zijn geworden en meer en meer voldoen aan de diagnostische criteria van psychiaters. Het meest in het oog springende kenmerk van psychopathie is het gebrek aan empathie en emoties.

Leistedt analyseerde vierhonderd films tussen 1915 en 2010 en selecteerde daarin 126 psychopaten, onder wie 21 vrouwen. Aanvankelijk waren het karikaturen, niet zelden met bizarre tics als een waanzinnig lachje of een eigenaardige trek om de mond. Meer dan eens waren het doorgedraaide wetenschappers of gangsters, zoals in het origineel van Scarface uit 1932.

Dat verandert met de veroordeling van de Amerikaanse psychopaat Ed Gein in 1957. Gein, met zijn lugubere voorkeuren voor kannibalisme en necrofilie, zou vele regisseurs in de daaropvolgende decennia inspireren. Vanaf nu worden psychopaten minder karikaturaal geportretteerd. We zien ze als onaangepaste zonderlingen, zoals in Psycho of Peeping Tom (beide uit 1960), maar ook als extreem gewelddadige moordmachines, zoals in Halloween (1978) of Friday the 13th(1980).

Coen brothers

Na de arrestaties van notoire seriemoordenaars als Ted Bundy en Jeffrey Dahmer krijgen de psychopaten op het witte doek elitaire trekjes, zoals Hannibal Lecter in Silence of the lambs (1991). Ze komen over als stijlvolle, superintelligente schurken, realistischer dan in de jaren zestig, al wekken ze nu de indruk van supermensen. Om terug te komen op de titel van Leistedts boek: Bestaat Hannibal Lecter ook in het echt? Nee dus.

Na de eeuwwisseling veranderen ze van monsters in mensen, zegt de forensisch psychiater. “Arthur Fleck, die the jokerspeelt in de gelijknamige film uit 2019, pleegt meerdere moorden, maar is ook een simpele ziel die geldproblemen heeft en moeilijk werk kan vinden. Hij lijkt op veel van de veroordeelden die ik in de gevangenis tegenkom.”

Een psychopaat die heel realistisch wordt neergezet en voldoet aan de psychiatrische criteria, is Anton Chigurh uit No country for old men (2007), schrijft Leistedt. Deze huurmoordenaar toont geen enkele emotie, wroeging of inlevingsvermogen, en straalt een ijzige kilte uit. Ook ontbreekt het zelfinzicht en het vermogen om te leren van eerdere ervaringen. Dit personage van the Coen brothers is geënt op de Pools-Amerikaanse huurmoordenaar Richard Kuklinski, ook wel the iceman genoemd. Kuklinski bekende dat hij meer dan honderd mensen had omgelegd.”

De aandacht voor schurken in films en series is groter dan ooit. “Sinds 2010 zijn de schurken zelfs helden geworden met wie we ons identificeren. Dexter bijvoorbeeld, een forensisch onderzoeker die alleen slechteriken omlegt. Of Joe Goldberg uit de serie You, een charmante psychopaat die op zoek is naar de ware liefde.”

Adolescence

De mannen zijn onder de psychopaten veruit in de meerderheid. Vrouwen komen zowel in films als in het echt veel minder vaak voor. Exacte cijfers zijn er niet. In zijn boek noemt Leistedt de elegante veertigjarige Rachel, moeder van vier kinderen, die de psychiater ontmoette in de gevangenis. “De eerste nacht achter de tralies kan heftig zijn, maar bij Rachel voelde ik geen enkele ontreddering”, schrijft Leistedt. “Ik voelde vooral de kou die ze uitstraalde.”

Rachel werd verdacht van de moord op haar man, die met twaalf kogels was doorzeefd. Later bleek dat ze hem niet zelf had vermoord, maar een vriend daartoe had aangezet – zonder motief. Dat is tekenend voor de manier waarop psychopathie zich bij vrouwen ontvouwt. Meestal gebruiken ze zelf geen geweld, maar draait alles om manipulatie en leugenachtigheid. Dat is volgens Leistedt goed verbeeld in Dangerous liaisons (1988), waarin markiezin De Merteuil (Glenn Close) achter de schermen aan de touwtjes trekt en meerdere levens verwoest, ook dat van haarzelf.

Vrouwen die niet terugschrikken voor agressie en geweld zijn er ook, zoals te zien in de film Monster (2003), gebaseerd op het leven van Aileen Wuornos. Deze ‘jonkvrouwe van de dood’, zoals ze werd genoemd, vermoordde minstens zeven mannen in de staat Florida, in 1989 en 1990.

Nog zeldzamer dan vrouwen met psychopathie zijn kinderen met dit profiel. In het echte leven stellen psychiaters dit soort diagnoses niet bij kinderen, omdat ze nog volop in ontwikkeling zijn en psychopathie niet vast te stellen is, zegt Leistedt. “Films met jonge psychopaten slaan vaak de plank mis, zoals The good son (1993), waarin een gestoorde tiener een abnormale fascinatie voor de dood aan de dag legt en voortdurend moordneigingen vertoont. Zijn gedrag is inconsistent en overdreven psychopathisch, zoals je dat in werkelijkheid bij kinderen niet tegenkomt.”

Een gunstige uitzondering volgens Leistedt is de vierdelige serie Adolescence (2025), over de dertienjarige Jamie Miller die een meisje uit zijn klas vermoordt. “Miller komt overtuigend uit de verf als iemand die niet kan omgaan met frustratie en die zich nauwelijks bekommert om het lot van zijn slachtoffer. Ook hoe de gezinsleden op de jongen reageren en gaandeweg hun mening bijstellen, is uiterst geloofwaardig.”

De derde aflevering laat zien hoe een psycholoog de jongen ondervraagt. “Dat is precies het werk dat ik doe, heel goed in beeld gebracht. Uit eigen ervaring weet ik dat dit soort jongens zonder enige emotie kunnen vertellen over hoe ze iemand hebben vermoord. Ik ben nooit bang op deze momenten, maar die kilte vind ik wel het meest afgrijselijk.”

Levenslang opsluiten

Sommige films kunnen echt ‘littekens’ achterlaten, weet Leistedt. “Zoals Funny games (1997) van de Oostenrijkse topregisseur Michael Haneke, waarin twee mannen een huis binnenlopen en het gezin onderwerpen aan een sadistische spel. Het is een film die je maar één keer kijkt, omdat hij zo indringend, zelfs traumatisch kan zijn. Juist omdat het verhaal zo ongepolijst en angstaanjagend realistisch is.”

Dat geldt ook voor The last house on the left (1972). “Ook erg moeilijk om naar te kijken. Over twee meisjes die worden verkracht en vermoord door vier mannen, precies zoals het ook in het echt kan gebeuren. Wes Craven, de regisseur van Scream (1996), laat het rauw en ongefilterd zien.” In Groot-Brittannië is de film begin jaren tachtig op de zogeheten ‘video nasties’-lijst beland en een tijd lang verboden.

Of zo’n lijst mensen ervan weerhield om naar deze films te kijken is de vraag. Net zoals het in het echte leven onduidelijk blijft hoe een samenleving het best met psychopathie kan omgaan. “Gewelddadige psychopaten zijn zeldzaam maar onverbeterlijk. Na een gevangenisstraf recidiveren ze het vaakst. Ze zijn gevaarlijk en dat blijven ze, ook na tientallen jaren. We hebben weliswaar medicatie die de agressie onderdrukt, maar die lost de kern van het probleem niet op, namelijk het gebrek aan emotie en empathie.”

Twintig jaar geleden was Leistedt een roepende in de woestijn, maar inmiddels delen meer deskundigen zijn standpunt, zegt hij. “Ik vind dat we de wet moeten aanpassen en gewelddadige psychopaten levenslang moeten opsluiten. Misschien dat we ze in de toekomst beter begrijpen en kunnen helpen, maar nu zijn we nog niet zover.”

Net als in Scream

Leistedt legt ook zichzelf onder het vergrootglas en vraagt zich af of het normaal is dat een psychiater verslingerd is aan horror, psychopaten en seriemoordenaars. Normaal vindt hij het niet, maar evenmin abnormaal. “Films zijn amusant, kunstzinnig en nog veel meer, maar ze kunnen ook dienen om stoom af te blazen. Als een uitlaatklep voor agressieve en seksuele impulsen. Wat ook voor mij geldt.”

De laatste jaren merkt hij dat hij meer tijd nodig heeft om van de gesprekken in de gevangenis te herstellen. Eenmaal thuis neemt hij meteen een douche, schrijft hij. “Alsof ik wegwas wat ik over me heen heb gekregen.”

Met patiënten en gevangenen spreekt hij nooit over zijn fascinatie voor horror. “Films kunnen mensen aanzetten tot misdaden. Daar zijn voldoende voorbeelden van. Denk aan de man die in 2012 een bloedbad aanrichtte in een bioscoop in de VS. In de rol van de joker speelde hij een scène na uit een Batman-film en doodde twaalf bezoekers.”

Leistedt kent het ook uit eigen ervaring. “Ik sprak ooit met een gedetineerde die een vrouw in zijn huis had uitgenodigd en dood had gestoken. Op dat moment droeg hij een zwarte mantel en een wit masker. Hij vertelde me dat de film Screamhem op het idee had gebracht. Dus ja, je kunt niet voorzichtig genoeg zijn.”

 

Wie is… Samuël Leistedt?

- Samuël Leistedt (1977) werkt als forensisch psychiater voor de rechtbank (in België en Frankrijk) en doceert aan de Vrije Universiteit Brussel en aan de Universiteit van Parijs.

- Zijn werk voor de rechtbank, wat vaak neerkomt op het interviewen van verdachten, is vermoeiend, zegt Leistedt. Om te herstellen doet hij aan yoga, sport, of maakt hij wandelingen.

- In 2024 schreef hij het boek In het hoofd van moordenaars en seksdelinquenten, waarin hij licht probeert te werpen op het gedrag van deze plegers.

- Als hij thuis aan het werk is, draait hij meestal filmmuziek. Van bijvoorbeeld de Italiaanse componist Nino Rota (The godfather, films van Fellini) of de Duitser Hans Zimmer (Interstellar, Dunkirk, Dune).

- Hij houdt van films, maar nog meer van boeken. Zijn bibliotheek telt meer dan duizend boeken, waaronder speciale edities zoals de eerste druk van Frankenstein uit 1818.

- Leistedt is ook gespecialiseerd in forensic intelligence, een vorm van data-analyse, waarmee hij politiek geweld en terrorisme in kaart brengt.

 Samuël Leistedt tipt…

“De misdaadroman The alienist (1994) van de Amerikaanse schrijver Caleb Carr. Het verhaal speelt in 1896 in New York, waar het gruwelijk verminkte lichaam van een dertienjarige jongen wordt gevonden. Het boek stond zes maanden op de bestesellerlijst van The New York times en leest als een historische en geromantiseerde onderdompeling in de geschiedenis van mijn vak. Met een zeer interessante schurk die alle kenmerken van een psychopaat vertoont. In 2018 is het verhaal verfilmd als tiendelige dramaserie.”