Zingeving verdient grotere rol in de spreekkamer

Een gebrek aan zingeving is niet zozeer een neveneffect van een depressie, angst of verslaving. Het ís vaak de ziekte, betoogt filosoof Derek van Zoonen. "Over existentiële dilemma's moeten therapeuten vaker het gesprek voeren."

Wat is een goed leven? Wat doen we hier op aarde? Wat betekent het om mens te zijn? Zijn leven lang worstelt Derek van Zoonen, filosoof aan de Universiteit van Oslo, met de grote levensvragen en vond veel waardevolle antwoorden in de filosofie. "Een schat aan wijsheid", zegt hij via een videoverbinding, "maar ook intellectualistisch en afstandelijk." Hij citeert de Britse schrijfster en filosofe Iris Murdoch die ooit beweerde dat de wijsbegeerte wezenlijke inzichten heeft opgeleverd, maar dat je er niet in kunt wonen.

Filosofie is "nadenken in slowmotion", zegt Van Zoonen. "Precies en helder formuleren, verborgen aannames blootleggen. Wat ontbreekt, is de geleefde ervaring, de emoties, de lijfelijkheid, de anderen. Datgene waardoor alles begint te ademen, tot leven komt."

Hij is als onderzoeker betrokken bij het Noorse project Modeling Human Happiness. Daarin vragen filosofen en psychologen zich af wat we kunnen leren van Plato, Aristoteles en andere Griekse wijsgeren, volgens Van Zoonen de experts bij uitstek in hoe een goed leven eruit moet zien en wat geluk behelst. Het onderzoek moet een voedingsbodem leggen voor nieuwe behandelingen, die geluk en welzijn bevorderen.  

De bevindingen laten op zich wachten, maar dat psychiaters en psychologen hun voordeel kunnen doen met filosofische inzichten is evident, zegt Van Zoonen. In januari verzorgt hij de module Filosofie voor therapeutenbij RINO Amsterdam, een opleidingsinstituut voor de GGZ.

Wat kunnen behandelaren opsteken van de filosofie?

"Ze krijgen zicht op hun impliciete aannames en ideeën, die de gesprekken in de spreekkamer sturen. Zo zijn veel therapeuten zich er niet van bewust dat ze met een hedonistische bril naar geluk en mentale gezondheid kijken. Wat neerkomt op: je bent gelukkig als je meer plezier ervaart dan pijn. Socrates, Plato en de stoïcijnen moesten daar al weinig van hebben. Het is een te smalle definitie van mentale gezondheid. Als alles draait om 'je goed voelen', is er weinig ruimte voor zoiets als rouw. Terwijl dat bij het leven hoort, als een teken van liefde. Dus wellicht horen pijn en lijden ook thuis in de definitie van een goed en gelukkig leven."

Hoe kleurt zo'n onbewuste kijk dan de behandeling?

"Je aannames over geluk en mentale gezondheid, maar ook je mensbeeld, bepalen wat je als behandelaar met de psychotherapie beoogt. Wil je het lijden verminderen, verkeerde gedachtes corrigeren, of betekenis of zingeving bieden? En denk je dat iemand lijdt omdat die verkeerd denkt, of zit dat lijden ook in het lijf? Dat maakt nogal verschil."

Zingeving rukt op in de GGZ, ook daar stelt u als filosoof vraagtekens bij. Wat zien behandelaren over het hoofd?

"Als je depressief bent, kunnen dingen die je eerst belangrijk vond in je werk of gezin, hun betekenis verliezen. Je leven is niet meer te begrijpen, het heeft geen richting meer, voelt alsof het er niet toe doet. Om dit 'zinverlies' in de therapie te bespreken roepen instellingen steeds vaker de hulp in van geestelijk verzorgers. Wat de suggestie wekt dat psychische klachten en een gebrek aan zingeving twee verschillende problemen zijn. Het ene is klinisch en behandelbaar, het andere is existentieel en persoonlijk. Dat strookt niet met de ervaring van de patiënt. Die voelt zich somber en vindt tegelijk dat zijn leven er niet toe doet."

Klacht en zinverlies zijn volgens u dus niet te scheiden.

"Het is in ieder geval niet zo dat mensen depressief of angstig zijn, en daarnaast nog wat betekenis missen in hun leven. Sterker, veel patiënten zijn somber, denk ik, omdat hun leven weinig betekenis heeft. Dat beweerde Viktor Frankl al, een Oostenrijkse psychiater die de concentratiekampen overleefde. Zijn beroemde, nog levende collega Irvin Yalom beschrijft psychisch lijden als een worsteling met de dood, vrijheid, eenzaamheid en zinloosheid. Zijn boek Existential Psychotherapy is in de humanistische traditie een standaardwerk, maar komt in de klinische opleiding in Nederland niet aan bod."

Ook uit tal van wetenschappelijke studies blijkt volgens Van Zoonen dat psychische klachten en zingeving niet te ontrafelen zijn. Onderzoek van de Amerikaanse hoogleraar Carol Ryff bijvoorbeeld laat zien dat mensen met een doel in het leven sneller emotioneel herstellen van onder andere stress en trauma.

Dan is de omvangrijke studie van psychiater William Breitbart, waaraan 253 patiënten met kanker in een vergevorderd stadium deelnamen. De helft kreeg acht weken lang 'betekenisgerichte groepstherapie', waarbij ze spraken over wat hun leven zin gaf, ook nu ze de dood in de ogen keken. Hoe zouden ze herinnerd worden door hun naasten? Wat zagen ze als een goede dood? In vergelijking met de controle groep bleken deze patiënten na de sessies minder depressief en wanhopig, nam hun verlangen naar de dood duidelijker af, en verbeterde hun spirituele welzijn.

Wat verrast, is dat Van Zoonen zijn betoog eveneens bevestigd ziet door de "psychedelische renaissance", doelend op de trend om psychische problemen te bestrijden met psychedelica als paddo's (psilocybine), ketamine en ecstacy (MDMA). "De meest opwindende ontdekking is niet dat deze  bewustzijnsverruimende middelen werken, maar waardoor ze werken."

Patiënten knappen op door de betekenisvolle, mystieke ervaring die ze tijdens de behandeling opdoen, zegt Van Zoonen. "De een ervaart hoe alles in het leven op zijn plaats valt, de ander voelt zich ineens thuis in het universum, weer een ander voelt zich gedragen door iets hogers en zelfoverstijgends, misschien zelfs iets goddelijks. Dat kan heel ingrijpend zijn. In een onderzoek van de Johns Hopkins University uit 2006 rekenden gezonde vrijwilligers deze mystieke ervaring tot de vijf meest betekenisvolle momenten in hun leven, vergelijkbaar met met de geboorte van hun eerste kind of het overlijden van een van de ouders."

Hoe betekennisvoller die ervaring, hoe meer patiënten met psychische problemen opknappen. Dat toont een systematische review uit 2022, waarin twaalf studies onder het vergrootglas zijn gelegd. Het betrof patiënten met depressies, angst of verslaving , die psilocybine, ketamine of ayahuasca kregen toegediend. In tien van de twaalf studies bleek dat de deelnemers met de diepste mystieke ervaringen het meest herstelden. "Betekenis en symptoomreductie gaan hier hand in hand."

Vindt u dan dat zingeving in elke psychologische behandeling thuishoort?

"In de internationale vakliteratuur geldt zinverlies steeds vaker als een kerncomponent van depressie. Als een patiënt zegt dat zijn of haar leven er niet toe doet, dan moet je dat als behandelaar bespreken, lijkt me. En niet een of ander protocol starten. Een depressie is iets totaal anders dan verdriet, zegt ook de Britse filosoof Matthew Radcliffe. De wereld verliest zijn horizon en doet zich anders aan je voor. Je voelt je er niet meer in thuis. Tegelijk wil ik benadrukken dat ik niet van de exclusieve claims ben."

Wat bedoelt u daarmee?

"Dat ik blij ben dat er behandelingen bestaan als EMDR of elektroshocks, en dat mensen daar evengoed van opknappen. Zingeving hoeft niet altijd aan bod te komen. Het is überhaupt niet aan mij om te bepalen wat de beste behandeling is. Wel denk ik dat het belang van zingeving, vooral bij depressies, angststoornissen en verslaving, te vaak over het hoofd wordt gezien."

Als daar wel oog voor is, buigen zich steeds vaker verschillende professionals over de klachten en het zinverlies. Dat is volgens u ook niet ideaal. Hoe moet dat dan in de praktijk?  

"Misschien kunnen we psychologen en psychiaters opleiden die niet schrikken als een gesprek over somberheid een wending neemt naar vervreemding of vergankelijkheid. En kunnen we geestelijk verzorgers opleiden die de psychische klachten als onderdeel van het leven beschouwen. Het lijkt me zinvol om meer holistisch naar mensen te kijken. Veel of weinig belang hechten aan je werk, is vaak een item op een vragenlijst. Maar daar kun je ook een gesprek over voeren. Als een behandelaar dat niet lukt, dan mist die in mijn ogen iets essentieels."

Dat betekent dat de opleiding op de schop moet.

"Die is vaak op een medische leest geschoeid en dan vallen existentiële thema's al snel buiten de boot. Ik zou op zijn minst meer aandacht schenken aan de existentiële literatuur. Dat boek van Yalom wordt nu vooral gelezen in het curriculum van de geestelijke verzorging, niet in de opleiding tot GZ-psycholoog. Al is de ervaring die je in de leertherapie opdoet, misschien wel het belangrijkst."

In welke zin?

"Een therapeut kan een cliënt alleen ontmoeten op de diepte, die hij in zichzelf ook heeft ervaren. Een goede behandelaar heeft zichzelf ook existentiële vragen gesteld. Ik heb zelf meegemaakt, maar ook van anderen gehoord, dat psychologen in de eerste sessie naar hun iPad grijpen, en een lijst van honderd vragen op je afvuren. Terwijl je als patiënt iets heel anders verlangt: dat die tegenover je gaat zitten, vraagt wie je bent, wat je komt doen, wat je verhaal is."

Iemand die je ziet.

"Alleen zo'n blik is al helend. Gezien worden door iemand die geen agenda heeft, en die jou niet ziet als een probleem dat opgelost moet worden. Het contact met een goede therapeut, weet ik ook uit ervaring, voelt haast niet als therapie, maar als een echte ontmoeting van twee mensen, waarbij de ander zich nieuwsgierig, open en liefdevol toont. Niks nieuws hoor, humanisten als Rogers en Maslow riepen dat ook al. Toch moet het keer op keer worden herhaald, lijkt het. Een ongemakkelijke waarheid. Ook Freud zei het al, liefde is de remedie."

Wie is Derek van Zoonen?

Van Zoonen (1989) werkt als filosoof en docent aan de Universiteit van Oslo, waar hij onderzoek doet op het raakvlak van filosofie en psychologie. Met speciale aandacht voor thema's als geluk, betekenis en het goede leven. Hij promoveerde eerder aan de Rijksuniversiteit Groningen op de antieke ethiek. Van Zoonen volgde bovendien een vierjarige opleiding in lichaams- en ervaringsgerichte therapie en runt een praktijk waarin hij cliënten onder meer begeleidt bij existentiële vragen.